19/1/10

ΠΑΙΔΕΙΑ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

  
Πέμπτη, 21 Ιανουάριου 2010 16:33
Ο κ. Δημ. Σ. Αθανασόπουλος, πρ. Πρέσβης, απόφοιτος της διάσημης γαλλικής Ε.Ν.Α., αναλύει τη σχέση μεταξύ παιδείας και πολιτισμού και αναφέρεται στον ρόλο και την ονομασία των αντίστοιχων κυβερνητικών φορέων.
 
ΠΑΙΔΕΙΑ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Μήπως τα δύο υπουργεία πρέπει να μετονομασθούν;
 
 
του Δημ. Σ. Αθανασόπουλου, πρ. Πρέσβη, αποφοίτου της γαλλικής Ε.Ν.Α.
 
            Η προσάρτηση του τουρισμού (σαν να μην του έφτανε ο αθλητισμός...) στο υπουργείο Πολιτισμού παραξένεψε πολλούς. Τους καταλαβαίνω και δεν έχουν άδικο. Αλλά οι αντιρρήσεις γι’ αυτή την πρωτοβουλία - που δεν είναι η μόνη ατυχής στη συγκρότηση της κυβέρνησης Παπανδρέου...- πρέπει να διατυπωθούν με τρόπο που θα ενισχύει, δεν θα αποδυναμώνει τον πολιτικό φορέα που έχει επιφορτισθεί από το 1971 με τον μεγάλο και κρίσιμο τομέα της κουλτούρας.
 
Νά γιατί προτάσεις όπως η μετονομασία του υπουργείου Πολιτισμού σε Γραμμάτων και Τεχνών π.χ. δεν νομίζω πως είναι προσφυείς. Αν θέλουμε το υπουργείο μας να χειρισθεί επιτέλους το ευρύ φάσμα των δραστηριοτήτων που του ανήκουν, με κανένα τρόπο δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι η κουλτούρα περιορίζεται στα γράμματα και στις τέχνες. Το πεδίο είναι πολύ ευρύτερο και, γι αυτό, η αντιμετώπιση του θέματος οφείλει να είναι ριζικά διαφορετική και να απομακρυνθεί αποφασιστικά από τις προ του 1950 αντιλήψεις επί του θέματος.
 
***
 
            Το πλησιέστερο ελληνικό αντίστοιχο της λατινικής cultura είναι η παιδεία. Πρόκειται για αρχαιότατη ελληνική λέξη με νόημα μεστό και βαθύ. Και είναι λέξη αμετάφραστη σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα. Αυτό εξηγεί για ποιό λόγο το μνημειώδες σύγγραμμα όπου ο Werner Jaeger ανέλυσε το νόημα και την ιστορία της αρχαίας ελληνικής παιδείας το τιτλοφόρησε απλώς «Paideia»!
 
            Για να αποδώσει την έννοιά της, ο Κικέρων (βλ. «Tusculanes», B, V) σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει τη λέξη cultura, που δήλωνε αρχικά μόνο την καλλιέργεια της γης. Η επινόηση αυτή απεδείχθη για πολλούς λόγους επιτυχέστατη, κυρίως αφότου η λέξη πολιτογραφήθηκε θριαμβευτικά με τη μεταφορική της έννοια (καλλιέργεια της ψυχής και του πνεύματος) σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες, με πρώτη τη γαλλική το 1549. Αλλά η διαδικασία της πολιτογράφησης δεν υπήρξε εύκολη ούτε χωρίς εμπόδια. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην παιδεία (culture) και τον πολιτισμό (civilisation), από το τέλος του 18ου αιώνα και μετά, υπήρξε έντονος και οι έννοιες μπερδεύτηκαν πολύ. Για τον ανταγωνισμό αυτό έχουν γραφτεί πάμπολλα βιβλία και για την αποσαφήνιση της έννοιας της κουλτούρας όχι λίγα – ανάμεσά τους και το γνωστό δοκίμιο του T.S.Eliot το 1949. Αρκεί να σημειωθεί τούτο μόνο: το 1952 οι Αμερικανοί εθνολόγοι και κοινωνιολόγοι Alfred Louis Kroeber και Clyde Kluckhohn κατέγραψαν και ανέλυσαν στο βιβλίο τους «Culture. A critical review of concepts and definitions » 160 διαφορετικούς ορισμούς της κουλτούρας, και την καταγραφή συνέχισε λίγα χρόνια μετά ο Γάλλος Philippe Bénéton με 40 επιπλέον ορισμούς («Histoire de mots: culture et civilisation», 1975). Έχω την εντύπωση πως η απαρίθμηση δεν θα τελειώσει ποτέ, τόσο οι έννοιες των λέξεων κουλτούρα και πολιτισμός είναι πρωτεϊκές.
 
            Και οι δυό λέξεις ακολούθησαν εξελικτική πορεία στη διάρκεια της οποίας, ξεκινώντας από αφετηρίες διαφορετικές, συμπορεύτηκαν, διαχωρίστηκαν, συγκρούστηκαν, ταυτίστηκαν, ανταγωνίστηκαν η μια την άλλη – διερμηνεύοντας, ταυτόχρονα ή διαδοχικά, ρεύματα ιδεολογικά ποικίλα που σημάδεψαν τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Στον ανταγωνισμό αυτό που κράτησε πολλές δεκαετίες, η παρέμβαση, από το 1870 περίπου, του αμερικανογενούς κουλτουραλισμού (μιας μεγάλης σχολής σκέψης και έρευνας ανθρωπολογικής-εθνολογικής και, τελικά, κοινωνιολογικής, που ξεκίνησε από τον Edward-Burnett Tylor -βλ. το θεμελιακό βιβλίο του «Primitive Culture», 1871- και βασίζεται στη διευρυμένη έννοια της κουλτούρας) υπήρξε αποφασιστική.
 
            Γνωρίζοντας ότι δεν είναι ακαταμάχητοι, αλλά μόνο για να διευκολύνω τον αναγνώστη, οφείλω εδώ να διακινδυνεύσω δύο τυπικούς ορισμούς. Τί είναι, λοιπόν ο πολιτισμός; Είναι το σύνολο των κατακτήσεων που έχει σωρεύσει και εμπλουτίζει συνεχώς μια κοινωνία για να αναχθεί σε όλο και υψηλότερα επίπεδα ανέσεων και απεξάρτησης από παντοδύναμες, φυσικές κυρίως, δυνάμεις. Και τί είναι η κουλτούρα; Είναι το σύνολο των διανοητικών κατακτήσεων και των καλλιτεχνικών δεξιοτήτων, αξιών και πραγματοποιήσεων που συγκροτούν την προσωπικότητα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους μιας κοινωνικής ομάδας και, μετά, η πνευματική διάσταση μιας πλατιάς κοινωνίας, ακόμη και ενός πολιτισμού.
 
            Αυτοί οι ορισμοί δεν έγιναν ποτέ ομόφωνα και παντού δεκτοί. Αλλ’ όταν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου η διαμάχη μεταξύ culture και civilisation κόπασε, μεταξύ 1945 και 1950, και οι έννοιες, μετά από μακρόχρονη σύγχυση, διαχωρίστηκαν. Έτσι είναι που στον τομέα των ιδεών επικράτησε η κουλτούρα.
 
            Όταν, λοιπόν, μετά το 1960 περίπου, οι διάφορες χώρες χρειάστηκε να οργανώσουν διοικητικά τις δημόσιες παρεμβάσεις τους για την παιδευτική στήριξη και προαγωγή των αντιστοίχων κοινωνιών τους, δεν δυσκολεύτηκαν να βρουν το όνομα του νέου υπουργείου: η κουλτούρα επιβαλλόταν παντού, ως ουσιαστικό ή ως επίθετο.
 
Όχι στην Ελλάδα. Γιατί; Επειδή (για λόγους που ο καθένας μας μπορεί να εννοήσει στο μέτρο των ιστορικών κυρίως γνώσεών του) οι Έλληνες αποτύχαμε και στα δυο αγωνίσματα:
 
(α) Ούτε τη λέξη «κουλτούρα» προσπαθήσαμε ποτέ να μπολιάσουμε στη γλώσσα μας, όπως το είχαν κάνει πολύ πριν, σε χρόνο ανύποπτο, οι άλλες χώρες και όπως το κάναμε από το 1811 κιόλας με τη λέξη «πολιτισμός»,
 
(β) Ούτε επιχειρήσαμε ποτέ να προσδώσουμε στη λέξη «παιδεία» την πνευματική στιβαρότητα που είχε και τον αέρα της υγείας που απέπνεε στην αρχαιοελληνική της χρήση. Παρ’ όλο ότι ο Κοραής χρησιμοποιεί τη λέξη «παιδεία» με όλες τις δυνατές έννοιες και αποχρώσεις της, η κυρίαρχη έγνοια που την σφράγισε σε όλη την προεπαναστατική περίοδο και κατά την Επανάσταση ήταν η μάθηση και η σχολική εκπαίδευση.
 
            Τα πράγματα πήγαν κάπως να ξεκαθαρίσουν στην εποχή του Όθωνα. Τον Φεβρουάριο 1833 συγκροτήθηκε η πρώτη κυβέρνηση του ελληνικού κράτους μετά τη διακυβέρνηση του Καποδίστρια και τότε ιδρύθηκαν επτά υπουργεία που έμειναν (απίστευτο!) αναλλοίωτα και αμετακίνητα ώς το 1910. Ανάμεσά τους η Γραμματεία (το υπουργείο) «επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως». Ήταν και εξακολουθεί να είναι η πρέπουσα ονομασία σε νοηματικώς σωστά ελληνικά. Αυτή η σωστή ονομασία διατηρήθηκε ώς το 1926, εκατό περίπου χρόνια. Και αν, σε όλην αυτή τη μακρά περίοδο των 100 ετών, δηλ. από το 1833 ίσαμε το 1926, οι  Έλληνες ποιητές,  συγγραφείς, καθηγητές, διανοούμενοι, δημοσιογράφοι, λόγιοι και γραφιάδες κάθε λογής και διαμετρήματος μπορούσαν να συνειδητοποιήσουν το θέμα και να φροντίσουν, με τον πάντα δραστικό τους λόγο, ώστε η λέξη «παιδεία» να προστατευθεί από χρήσεις  παραμορφωτικές, η έννοια της αρχαιοελληνικής παιδείας θα είχε ίσως διασωθεί, μιας και η νομοθετική καθιέρωση από το επίσημο κράτος της λέξης «εκπαίδευσις» για τη διαδικασία της σχολικής μάθησης διευκόλυνε πολύ τα πράγματα. Είναι κρίμα, αλλά η σωστική επιχείρηση δεν έγινε – και υποπτεύομαι πως ο λόγος είναι βαθύς.
 
            Αφέθηκε έτσι χώρος ελεύθερος για να δοθεί το μεγάλο κτύπημα. Επί δικτατορίας Παγκάλου και υπουργίας Δ. Αιγινήτη, με το Ν.Δ. 24/29 Απριλίου 1926, το υπουργείο Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως μετονομάστηκε σε «Υπουργείον Θρησκευμάτων και Παιδείας». Με τον Μεταξά, που το 1939 πρόσθεσε και το επίθετο «Εθνικής», η τούρτα στολίστηκε με ένα όμορφο-όμορφο και χαριτωμένο ροζ κερασάκι! «Θρησκεύματα», «Παιδεία» και μάλιστα «Εθνική», αστοχότερες και πιο διαστρεβλωτικές λέξεις δεν υπήρχαν για να δηλωθούν αρμοδιότητες διοικητικές.  Όλα αυτά τα κενόλογα και πομπώδη δεν έγιναν, βέβαια, τυχαία∙ είναι απόρροια ιδεολογικών κατεργασιών που έχουν αρκετά μελετηθεί και «εθνοσωτηρίων» παρεμβάσεων τις οποίες έχουμε επώδυνα υποστεί όλοι μας – ακόμη και οι λέξεις.
 
            Έχουν κι αυτές τη μοίρα τους... Μοίρα της ελληνικής παιδείας ήταν να υποστεί δυο ιστορικές ταπεινώσεις:
 
(α) Να υποκύψει στη λατινική cultura, έτσι καθώς αυτήν βρήκαν και υιοθέτησαν ως έτοιμη λέξη και επεξεργασμένη έννοια, από τον 16ο αιώνα και μετά, όλες οι γλώσσες κι όλοι οι πολιτισμένοι λαοί,
 
(β) Να παραμορφωθεί αποκρουστικά από τους Νεοέλληνες οι οποίοι, καθώς τα καταφέραμε να θυμίζει μόνο ημιμαθείς δασκάλους, θρανία, καζούρα, διάλυση και κάλπικα πτυχία, την παραπέταξαν ρεζιλεμένη στη χωματερή όπου κοίτονται φύρδην μίγδην τα αζήτητα της ελληνικής μας ιστορίας.
 
***
 
            Τι πρέπει να κάνουμε; Η λέξη κουλτούρα, έστω κι αν χρησιμοποιείται τήδε κακείσε, υπάρχει πια στη γλώσσα μας και όλα τα λεξικά της νεοελληνικής την αναφέρουν, με ερμηνεύματα όμως όχι πάντα έγκυρα. Μην κοροϊδευόμαστε όμως: δεν ταιριάζει στη φύση της γλώσσας μας και είναι δύσχρηστη. Η γενική του πληθυντικού («των κουλτούρων») είναι κακόηχη και γι’ αυτό απαράδεκτη, παράγωγα δύσκολα μπορούν να υπάρξουν, το «κουλτουριάρης» έχει μάλλον τόνο ειρωνικό. Όλα αυτά δεν διευκολύνουν την υιοθέτησή της για να αντικαταστήσει τον πέρα για πέρα απρόσφορο «πολιτισμό» στον τίτλο του υπουργείου. Καθώς υπάρχει όμως πρόβλημα και με τον τίτλο του υπουργείου Παιδείας και εφόσον η σημερινή κυβέρνηση του κ. Γιώργου Παπανδρέου διακηρύσσει πως θέλει και μπορεί να επιχειρήσει αποφασιστικές τομές, είναι μια καλή ευκαιρία να οργανωθεί συνδυασμένη επιχείρηση.
 
            Χρειάζεται το υπουργείο Πολιτισμού να μετονομασθεί σε «Υπουργείο της Παιδείας», ενάρθρως. Και το σημερινό υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, με απόρριψη του κατιμά (ναι, πώς να το κάνουμε...) της “δια βίου μάθησης’’, να ξαναβρεί τη σωστή ονομασία του, που ελαμπρύνθη από εκατονταετή συνεχή χρήση στη διαδρομή της νεοελληνικής εκπαίδευσης: «Υπουργείο για την Εκπαίδευση και τα Εκκλησιαστικά» ή «Υπουργείο Εκπαιδευτικών και Εκκλησιαστικών Θεμάτων».
 
            Αυτές οι μετονομασίες, αν υιοθετηθούν, θα σημάνουν μια μεγάλη ιδεολογική και πνευματική επανάσταση, έμφορτη συμβολισμών. Ίσως μάλιστα αποτελέσουν την αφετηρία και το έναυσμα υψηλοφρονέστερης θεώρησης των αναιμικών σήμερα και γαγγραινιασμένων «πολιτιστικών» μας θεμάτων, όπου η γραφειοκρατική σκόνη απλώνεται παντού σε στρώματα παχιά.
 
            Ιδού στάδιον δόξης λαμπρόν για τον ρέκτη κ. Γιώργο Παπανδρέου και την καινοτόμο κυβέρνησή του, για όλη την αριστερά, αλλά και για την μερίδα της δεξιάς η οποία θέλει να απαλλαγεί από στρεβλώσεις και παραφθορές που την τοποθετούν στο περιθώριο του σύγχρονου κόσμου και την καθηλώνουν χαμηλά, πολύ χαμηλά.
 
ΔΗΜ. Σ. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ                                        
ΜΕΓΑΛΗΣ ΠΕΤΡΑΣ 3
190 14 ΠΟΛΥΔΕΝΤΡΙ  ΑΤΤΙΚΗΣ
Τηλ.: 22950-52853

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Αρχειοθήκη ιστολογίου